ธรรมบท

พระพุทธองค์ทรงแสดงเป็นคำประพันธ์เรียกว่าคาถา มี ๔๒๓ คาถา ซึ่งพระพุทธโฆษาจารย์ (พระพุทธโฆษาจารย์ เป็นอรรถกถาจารย์ที่มีชื่อเสียงมากที่สุดและมีผลงานมากที่สุด ชาวลังกาเชื่อกันว่าท่านได้เกิดมาในโลกนี้เพื่อทำประโยชน์อันยิ่งใหญ่โดยเฉพาะนั่นคือ การเขียนอรรถกถาภาษาบาลี อันเป็นหนทางสำคัญที่ช่วยผดุงปริยัติศาสนาหรือการศึกษาในพระพุทธศาสนาให้ดำรงอยู่และพัฒนา)
รวบรวมแปลจากภาษาสิงหลมาสู่ภาษาบาลี        
นักวิชาการเชื่อว่าธรรมบทสืบทอดมาตั้งแต่พุทธกาลพระพุทธเจ้าตรัสไว้ด้วย  พระองค์เอง และคัมภีร์ธรรมบทได้รับความนิยมอย่างมากเพราะว่ามีความสมบูรณ์พร้อมทั้งอรรถและรสอย่างน้อย  ๓ ประการคือ
      ๑. สาระทางธรรมที่สั้น เรียบง่าย ชัดเจน ลึกซึ้งสะท้อนหลักพุทธธรรมที่แท้ ช่วยให้จดจำได้ง่าย และสามารถนำไปปฏิบัติในชีวิตประจำวันได้ เช่น  สิ่งทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จจากใจถ้าคนมีใจบริสุทธิ์แล้ว จะพูดหรือทำก็พลอยดีไปด้วยเพราะการพูดดีทำดีนั้น สุขย่อมตามสนองเขาเหมือนเงาติดตามตนไปฉะนั้น
      ๒. แม้ข้อธรรมสั้น เรียบง่าย แต่ทว่าลึกซึ้งถึงแก่นพุทธธรรมได้นำมาจัดรวมเป็นหมวดหมู่อย่างเหมาะสมทำให้ ผู้สนใจสามารถเลือกอ่านได้ตามความสนใจ เช่น  ผู้สามารถท่องจำพระพุทธพจน์ได้มากแต่มัวประมาท ไม่ปฏิบัติตามก็ย่อมไม่ได้รับผลที่พึงได้จากการบวชเหมือนคนรับจ้างเลี้ยงโค ได้แต่นับโคให้คนอื่นอยู่. ผู้ที่ท่องจำพระพุทธพจน์ได้น้อย  แต่ประพฤติธรรมอันสมควรแก่ตนอยู่เป็นนิจ    ละราคะ โทสะ และโมหะได้
รู้ดีรู้ชอบ มีจิตหลุดพ้นจากกิเลสแล้ว ไม่ยึดติดในโลกนี้หรือโลกหน้า  เขาย่อมได้รับผลที่พึงได้จากการบวช
       ๓. วิธีการสอนธรรมที่เด่นที่สุด คือ การใช้บทอุปมาอุปไมยอย่างคมคายชัดเจน เช่นคนโง่แม้จะอยู่ใกล้บัณฑิต จวบจนชีวิตจะหาไม่ก็ไม่รู้แจ้งพระสัทธรรม เหมือนทัพพีไม่รู้รสแกงฉะนั้น
      คำประพันธ์เริ่มต้นอันเป็นบทนมัสการพระรัตนตรัย (บทไหว้ครู)เรียกว่าบทปณามคาถา ในอรรถกถาธรรมบทมีข้อความระบุว่า พระพุทธโฆษาจารย์ได้รวบรวมแปลจากภาษาสิงหลมาสู่ตันติภาษาหรือภาษามคธแล้ว
      อรรถกถาธรรมบทได้มาปรากฏเป็นลายลักษณ์อักษรในประเทศไทยที่พอมีหลักฐานประ มาณพ.ศ. ๒๐๖๐ คือ เมื่อพระสิริมังคลาจารย์รจนาคัมภีร์มังคลัตถทีปนีท่านได้อ้างข้อความจาก คัมภีร์อรรถกถาธรรมบทได้รับการจารจารึกเป็นอักษรล้านนาในใบลานบ้าง เป็นอักษรขอมบ้างในกาลต่อๆมา จนมาได้รับกาคัดลอกเปลี่ยนจากอักษรขอมเป็นอักษรไทยจัดพิมพ์เป็นเล่มหนังสือ ตามที่ปรากฏในสถิติการพิมพ์ประมาณพ.ศ. ๒๔๓๙ เป็นฉบับของมหามกุฏราชวิทยาลัยและได้รับการจัดพิมพ์เรื่อยมา
        ความเป็นมาแห่งอรรถกถาธรรมบทนั้นหากยอมรับว่าอรรถกถาได้มีมาแล้วตั้งแต่สมัยพุทธกาล  อรรถกถาก็เป็นคัมภีร์ร่วมยุคเดียวกับ
พระไตรปิฎก แต่ถ้ายึดตามประวัติของ วรรณคดีบาลีอรรถกถาก็เป็นอีกยุคหนึ่งที่สืบต่อจากยุคพระไตรปิฎก